लिलाव किंवा बोली पद्धत: व्यापाऱ्यांची आवडती, पण जरा जपून वापरायची भिशी

थोडक्यात: लिलाव किंवा बोली पद्धतीत भिशीत जमा झालेल्या रकमेचा दर महिन्याला लिलाव केला जातो. ज्याला तातडीने पैशांची गरज आहे, तो काही रक्कम सोडून (डिस्काउंट देऊन) बोली लावतो आणि सर्वात कमी रक्कम घ्यायला तयार होणाऱ्याला ती भिशी मिळते. उरलेली रक्कम बाकीच्या सदस्यांना लाभांश म्हणून वाटली जाते, त्यामुळे प्रत्यक्षात बँकेपेक्षाही जास्त परतावा मिळू शकतो. पण नेमकं याच बोली आणि रोख व्यवहारामुळे या पद्धतीचा गैरवापर करून फसवणूक होण्याच्या घटनाही वाढल्या आहेत, त्यामुळे ही पद्धत निवडताना अधिक सावधगिरी बाळगावी लागते.

आमच्या दुकानदार मामांची भिशी कधीच चिठ्ठीने चालली नाही. महिन्याच्या एका ठराविक रविवारी दहा-बारा व्यापारी एका दुकानात जमतात, टेबलवर रोख रक्कम मांडली जाते आणि मग सुरू होते खरी गंमत — बोली. "मला वीस हजार कमी चालतील", "मला पंचवीस हजार कमी चालतील" असं म्हणत एकेक जण पुढे येतो आणि शेवटी जो सर्वात जास्त रक्कम सोडायला तयार होतो, त्याला ती भिशी मिळते. लहानपणी हे सगळं बघून मला वाटायचं, हा काहीतरी सट्टाच आहे! पण मोठं झाल्यावर कळलं — हे गणित अगदी साधं आणि पारदर्शक आहे, फक्त थोडं वेगळं आहे. आजच्या लेखात आपण हीच लिलाव किंवा बोली पद्धत नीट समजून घेणार आहोत — ती नेमकी कशी चालते, त्यातलं गणित, फायदे-तोटे आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे यात कुठे सावध राहायला हवं.

लिलाव किंवा बोली पद्धत म्हणजे काय?

लिलाव पद्धत — याला बोली पद्धत किंवा इंग्रजीत 'Auction Chit' असंही म्हणतात — ही भिशीतल्या पैसे वाटपाची अशी पद्धत आहे, जिथे जमा झालेल्या रकमेवर सदस्य आपापसात बोली लावतात. ज्याला त्या महिन्यात पैशांची खरंच तातडीची गरज आहे, तो जमा रकमेतून काही भाग सोडून देण्यास तयार होतो — म्हणजे तो पूर्ण रक्कम न घेता त्यातली थोडी कमी रक्कम घेतो. जो सदस्य सर्वात जास्त रक्कम सोडायला तयार होतो (म्हणजे सर्वात कमी रक्कम घ्यायला तयार होतो), त्याला त्या महिन्याची भिशी दिली जाते. सोडलेली ही रक्कम इतर सदस्यांमध्ये वाटली जाते, त्यामुळे ज्यांना अजून भिशी मिळालेली नाही अशा सदस्यांना एक प्रकारे 'व्याज' किंवा नफा मिळतो.

लिलाव पद्धत कशी चालते? — एक साधं उदाहरण

समजा १० व्यापाऱ्यांनी एकत्र येऊन भिशी सुरू केली आणि प्रत्येकाने दरमहा २०,००० रुपये भरायचं ठरवलं. म्हणजे दर महिन्याला एकूण २,००,००० रुपये जमा होतील.

• सर्व सदस्य आपापला हप्ता जमा करतात — एकूण २ लाख रुपये टेबलवर येतात.
• लिलावाला सुरुवात होते. ज्याला पैशांची गरज आहे, तो बोली लावतो — म्हणजे तो किती रक्कम सोडायला तयार आहे हे सांगतो.
• समजा एका सदस्याने ३०,००० रुपये सोडायची तयारी दाखवली (म्हणजे त्याला २ लाखांऐवजी १ लाख ७० हजार रुपये चालतील).
• जर हीच सर्वाधिक बोली असेल, तर त्याला १,७०,००० रुपये दिले जातात.
• सोडलेले ३०,००० रुपये उरलेल्या ९ (किंवा संयोजकाचं कमिशन वजा करून बाकीच्या) सदस्यांमध्ये वाटले जातात — म्हणजे प्रत्येकाला अंदाजे ३,००० रुपये मिळतात.
• ज्याला भिशी मिळाली, त्याला मात्र पुढच्या सर्व महिन्यांत पूर्ण हप्ता (२०,००० रुपये) भरत राहावा लागतो.

नोंदणीकृत चिट फंड कंपन्यांमध्ये हेच गणित थोडं अधिक औपचारिक पद्धतीने चालतं. उदाहरणार्थ, ५० सदस्यांचा गट ५० महिन्यांसाठी दरमहा १०,००० रुपये भरत असेल, तर एकूण ५,००,००० रुपये जमा होतात. लिलावात ३५% सूट (डिस्काउंट) निश्चित झाली, तर १,७५,००० रुपये सूट धरून विजेत्या सदस्याला ३,२५,००० रुपये मिळतात. यातून संयोजकाचं (foreman) ५% कमिशन म्हणजे २५,००० रुपये वजा होतात, आणि उरलेले १,५०,००० रुपये बाकीच्या ५० सदस्यांना समान वाटले जातात — म्हणजे प्रत्येकाला ३,००० रुपये लाभांश मिळतो. त्यामुळे पुढच्या महिन्यात त्या सदस्यांना फक्त ७,००० रुपयेच हप्ता भरावा लागतो (१०,००० वजा ३,००० लाभांश).

लिलाव पद्धतीतील महत्त्वाच्या संज्ञा

• प्राईझ्ड सबस्क्रायबर (Prized Subscriber): ज्या सदस्याला त्या महिन्यात लिलावातून रक्कम मिळाली आहे तो.
• नॉन-प्राईझ्ड सबस्क्रायबर (Non-Prized Subscriber): ज्यांना अजून रक्कम मिळालेली नाही आणि जे पुढच्या लिलावांत बोली लावू शकतात असे सदस्य.
• डिस्काउंट: विजेता सदस्य जितकी रक्कम सोडतो ती.
• लाभांश (Dividend): डिस्काउंटमधून संयोजकाचं कमिशन वजा करून उरलेली रक्कम, जी बाकीच्या सदस्यांना वाटली जाते.
• संयोजकाचं कमिशन (Foreman's Commission): भिशी चालवणाऱ्या व्यक्ती किंवा संस्थेला मिळणारं शुल्क — नोंदणीकृत चिट फंडांत हे साधारण ५% पर्यंत असतं.

नोंदणीकृत चिट फंड कंपन्यांमध्ये बोलीवर काही मर्यादाही असतात — साधारणपणे जास्तीत जास्त बोली (कमाल सूट) एकूण रकमेच्या २०% ते ४०% दरम्यान मर्यादित ठेवली जाते, आणि बोली शंभर रुपयांच्या पटीत लावावी लागते. एकाच वेळी दोन सदस्यांनी सारखीच सर्वाधिक बोली लावली, तर त्यांच्यात चिठ्ठी काढून निर्णय घेतला जातो.

लिलाव पद्धतीचे फायदे

• तातडीच्या गरजेला प्राधान्य: ज्याला खरंच पैशांची निकड आहे, त्याला ते आधी मिळू शकतात — चिठ्ठी पद्धतीसारखं नशिबावर अवलंबून राहावं लागत नाही.
• बँकेपेक्षा जास्त परतावा: ज्यांना अजून भिशी मिळालेली नाही, त्यांना दरमहा लाभांशाच्या रूपात एक प्रकारचं व्याज मिळतं, जे अनेकदा बँकेच्या व्याजदरापेक्षा जास्त असतं.
• लवचिकता: प्रत्येक महिन्याची गरज वेगळी असू शकते, आणि लिलाव पद्धत याच बदलत्या गरजांनुसार पैसे वाटप करते.
• व्यावसायिकांसाठी उपयुक्त: अचानक खेळत्या भांडवलाची गरज पडणाऱ्या व्यापारी वर्गासाठी ही पद्धत बँक कर्जापेक्षा जलद आणि सोपी ठरते.

लिलाव पद्धतीचे तोटे आणि जोखीम

• हप्ता ठरलेला राहत नाही: लाभांशामुळे प्रत्येक महिन्याचा प्रत्यक्ष भरायचा हप्ता बदलत राहतो, त्यामुळे बजेट करणं थोडं अवघड जातं.
• बोलीवरून वाद: कोण किती बोली लावणार, कोणाला जास्त गरज आहे — यावरून सदस्यांमध्ये मतभेद होऊ शकतात.
• रोख व्यवहारांमुळे धोका: मोठ्या रकमेचे व्यवहार रोखीने होत असल्याने अपहार किंवा चोरीची शक्यता वाढते.
• गैरवापराची शक्यता जास्त: नेमक्या याच पद्धतीचा वापर करून काही ठिकाणी अनधिकृत सावकारी आणि फसवणुकीचे प्रकार समोर आले आहेत.

सावधान! लिलाव भिशीच्या नावाखाली होणारी फसवणूक

लिलाव पद्धत जितकी फायदेशीर, तितकीच ती गैरवापरासाठीही सोपी ठरू शकते. २०२३ मध्ये जळगाव लाईव्ह न्यूजने दिलेल्या एका वृत्तानुसार, जळगाव जिल्ह्यात काही टोळ्यांनी लिलाव आणि लकी ड्रॉ भिशीच्या नावाखाली १ लाखांपासून १ कोटी रुपयांपर्यंतची भिशी चालवत, त्यातून जमा झालेल्या रकमेवर बेकायदेशीर सावकारीचा धंदा सुरू केला होता. हप्ता भरायला एखादा दिवस उशीर झाला तरी हजारो रुपयांचा दंड आकारला जात असे, आणि पैसे वसूल करण्यासाठी दबावतंत्राचा वापर होत असे. अशा घटना हे स्पष्ट करतात, की मोठ्या रकमेची लिलाव भिशी सुरू करण्यापूर्वी संयोजक किती विश्वासार्ह आहे, हे नीट पडताळून पाहणं अत्यंत गरजेचं आहे.

चिठ्ठी पद्धत विरुद्ध लिलाव पद्धत

लिलाव पद्धतीची भिशी सुरू करण्यापूर्वी घ्यायची काळजी

• भिशी चालवणारा संयोजक (organizer) किती काळापासून विश्वासार्हपणे हे काम करतो आहे, याची चौकशी करा.
• मोठ्या रकमेची भिशी असेल, तर शक्यतो नोंदणीकृत चिट फंड कंपनीमार्फतच सहभागी व्हा — 'चिट फंड्स कायदा, १९८२' अंतर्गत नोंदणीकृत संस्थांना काही प्रमाणात कायदेशीर संरक्षण असतं.
• प्रत्येक लिलावाची, बोलीची आणि हप्त्याची लेखी नोंद ठेवा.
• अवाजवी दंड आकारला जात असेल किंवा जबरदस्तीने पैसे वसूल केले जात असतील, तर त्वरित सावध व्हा — हे फसवणुकीचं लक्षण असू शकतं.
• एकाच वेळी अनेक भिशींमध्ये मोठी रक्कम गुंतवणं टाळा.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१. लिलाव पद्धतीत व्याज कसं मोजलं जातं?
प्रत्यक्ष व्याज नसतं, पण विजेत्या सदस्याने सोडलेली रक्कम इतर सदस्यांना लाभांश म्हणून वाटली जाते, जे अप्रत्यक्षपणे व्याजासारखं काम करतं.

२. एकाच सदस्याला भिशी दोनदा मिळू शकते का?
नाही. एकदा ज्याला भिशी मिळाली, तो पुढच्या लिलावांमध्ये बोली लावू शकत नाही — तो फक्त हप्ता भरत राहतो, जोपर्यंत भिशीचा कालावधी संपत नाही.

३. लिलाव पद्धत कायदेशीर आहे का?
नोंदणीकृत चिट फंड कंपन्यांमार्फत चालणारी लिलाव पद्धत 'चिट फंड्स कायदा, १९८२' अंतर्गत कायदेशीर आहे. मात्र अनौपचारिक, अनोंदणीकृत गटांत चालणाऱ्या लिलाव भिशीला कोणतंही कायदेशीर संरक्षण नसतं.

४. संयोजकाचं कमिशन किती असतं?
नोंदणीकृत चिट फंडांत हे सहसा एकूण रकमेच्या ५% पर्यंत असतं. अनौपचारिक भिशीत हे प्रत्येक गटानुसार वेगळं असू शकतं.

५. लिलाव भिशीत फसवणूक टाळण्यासाठी काय करावं?
ओळखीच्या आणि विश्वासार्ह लोकांसोबतच भिशी करा, प्रत्येक व्यवहाराची नोंद ठेवा आणि शक्य असल्यास नोंदणीकृत संस्थेमार्फतच मोठी रक्कम गुंतवा.

शेवटी…

लिलाव किंवा बोली पद्धत ही भिशीतली सर्वात व्यवहारी आणि नफादायक पद्धत आहे — विशेषतः ज्यांना अधूनमधून भांडवलाची गरज भासते अशा व्यावसायिकांसाठी ती फायद्याची ठरते. पण जितका फायदा जास्त, तितकी जोखीमही जास्त — आणि नेमकी हीच गोष्ट काही लोक फसवणुकीसाठी वापरतात. त्यामुळे या पद्धतीत उतरण्यापूर्वी संयोजकाची विश्वासार्हता तपासा, शक्य असल्यास नोंदणीकृत मार्ग निवडा आणि प्रत्येक व्यवहाराची नोंद ठेवायला विसरू नका. योग्य काळजी घेतली, तर लिलाव भिशी ही खरोखरच एक स्मार्ट आर्थिक साधन ठरू शकते.

तुमची भिशी डिजिटल पद्धतीने सहज चालवायची असेल, तर Bhishi Boss — Online Bhishi App आणि Bhishi Management App — वापरून पाहा. लिलाव, बोली, हप्ते आणि संपूर्ण हिशोब एका अ‍ॅपवर. भिशीच्या इतर प्रकारांसाठी भिशीचे प्रकार आणि चिठ्ठी पद्धत हे लेख नक्की वाचा.